La petite bonté

De Nederlandse Beweging van Barmhartigheid organiseert een landelijke schrijfwedstrijd rond kleine gebaren van menselijkheid. De bedoeling is dat de resultaten van de wedstrijd laten zien hoe het alledaagse bijdraagt aan een humane samenleving. In de woorden van het organiserend comité: “Kleine gebaren kunnen grote betekenis hebben. In een wereld die lijkt door te draaien, zoeken we naar de kleine goedheid. Dat zijn niet altijd heldendaden of grote gebaren, maar blijken van aandacht, menselijkheid en onverwachte goedheid. Met deze schrijfwedstrijd nodigt de Beweging van Barmhartigheid iedereen uit om deze momenten zichtbaar te maken.” De beste inzendingen worden gepubliceerd.

Het comité schrijft geïnspireerd te zijn door wat Levinas zegt over ‘de kleine goedheid’ (la petite bonté). Daarover spreekt hij in De nabijheid van de ander als volgt: 

“Tussen alle ellende en verwording van menselijke verhoudingen houdt de goedheid stand. Ze blijft mogelijk, ook al kan ze nooit een regime, georganiseerd systeem of sociale institutie worden. Elke poging om het menselijke helemaal te organiseren is tot mislukken gedoemd. Het enige wat levendig overeind blijft is de goedheid van het dagelijks leven: de kleine goedheid. Ze is fragiel en voorlopig. Ze is een goedheid zonder getuigen, in stilte voltrokken, bescheiden, zonder triomf. Het zijn de gewone mensen, ‘kwetsbare zielen’, die voor haar opkomen en haar telkens weer voltrekken. Ondanks alle verschrikkingen die de mens veroorzaakt in naam van het ‘grote goede’ blijft de kleine goedheid overeind, zoals een platgetrapt grassprietje dat zich weer opricht. Ze is misschien wel ‘gek’ – een ‘dwaze goedheid’ –, maar ze is tegelijk het meest menselijke in de mens.”

Ik vind het uiteraard interessant dat Levinas erbij wordt gehaald. Maar dat is misschien niet nodig, want het is de vraag wat deze tekst van Levinas toevoegt aan oudere teksten uit de westerse traditie die het kleine gebaar centraal stellen. Vóór het begin van de jaartelling deden de Stoïcijnen dat al door te benadrukken dat een mens maar beperkt in staat is om dingen in de wereld te veranderen. Hij doet er goed aan besef te kweken van het bescheiden gebied waar hij verschil kan maken met zijn handelen en kan zich het beste daarop concentreren. Sommige stromingen in het Christendom namen deze nadruk op bescheidenheid over en voegden daar soberheid aan toe, bijvoorbeeld de Franciscanen van Franciscus van Assisië van wie de uitspraak is overgeleverd: “Geef me de moed om te veranderen wat ik kan veranderen. Geef me de wijsheid om te accepteren wat ik niet kan veranderen. Geef me het inzicht om het verschil tussen beide te zien”.

Op deze wijsheden valt weinig af te dingen. Maar ik betwijfel of Levinas is onder te brengen bij dit gezelschap, zoals het prijsvraagcomité doet. Ik denk van niet want bij Levinas ziet de mogelijkheid om het kleine goede te doen er net wat anders uit dan bij de genoemde richtingen. Dat komt omdat de andere mens – door Levinas soms de Ander genoemd – er anders uitziet. Voor Levinas is de ander niet zozeer het object van mijn goede bedoelingen, dus iemand voor wie ik ook op bescheiden schaal initiatief kan nemen om iets goeds te doen. Levinas draait het om: het initiatief ligt bij de ander, die breekt in bij mij en mijn egoïsme. Het kleine zit erin dat zoiets plaatsvindt in vaak triviale, onooglijke situaties van alledag.

Vaak klein dus, maar wel altijd heftig, en dat is een tweede verschil met de stoïcijnse en Christelijke liefdadigheid. Voor Levinas hoort er altijd de ervaring bij van mijn eigen vanzelfsprekende gedrag tegenover de ander als iets imperialistisch. De ander toont wat ik hem heb aangedaan – ik doe hem pijn, zo direct is het – en daar kan ik me voor schamen. De twee verschillen hangen samen: de heftigheid die schaamte nu eenmaal met zich meebrengt kan verklaren dat ik in actie kom. Maar die actie is vooral te begrijpen als reactie op de kwetsuur van de ander en niet als initiatief van mij. En ja, dat kan over hele kleine dingen gaan.

Zie ook Wie is de ander bij Levinas?

Wil je commentaar geven of zien: klik op La petite bonté en scrol naar beneden door.