Sorry

Laatst las ik over de vele manieren waarop het woord ‘sorry’ inhoudsloos wordt gebruikt. “Wij Britten zeggen vaak sorry terwijl we het niet menen”, zegt een leraar Engels in Trouw. Of het is een manier om emotionele reacties van een ander te sussen of te voorkomen. “Steeds vaker wordt sorry gebruikt voor het betuigen van spijt over kleine ongemakkelijkheden. Die afzwakking toont zich ook in het toenemende gebruik van versterkende bijwoorden om de intensiteit van sorry in bepaalde situaties juist te benadrukken: I am truly sorry. Of: I am extremely sorry.” En die tendens is niet beperkt tot Britten.

Net voor ik het artikel las had ik in een interview ‘sorry’ opgevoerd als een bij uitstek met betekenis geladen woord, gekoppeld aan denkschaamte. Denkschaamte is de realisatie dat je in je goedbedoelde enthousiasme iemand kwetst. Die ontdekking kan bijvoorbeeld gelden voor een ouder die soms te nadrukkelijk denkt te weten wat goed is voor zijn kind, of de manager die zich enthousiast opdringt aan haar medewerkers. “Als die denkschaamte optreedt, ontdek je in een split second dat je over de grens van een ander bent heengegaan: ‘Sorry’. Die verontschuldiging maakt nieuw contact mogelijk.”

Vernieuwing van het contact, door het simpele woordje sorry. Dat is nogal wat, en niet bepaald betekenisloos. Je kunt concluderen dat er twee soorten sorry’s zijn. Het Trouw-artikel maakt duidelijk dat een miniem verschil in de formulering al het verschil kan maken tussen betekenisloosheid en betekenisvolheid: “De zin ‘Sorry, als je je gekwetst voelt’ betekent iets heel anders dan: ‘Sorry dat ik je heb gekwetst’.” Als dat zo is wordt het zaak om de twee soorten goed van elkaar te onderscheiden. 

Dat is nog niet zo eenvoudig. Wat is vereist voor de betekenisvolle variant? Het moet, voor degene die zich excuseert, duidelijk zijn dat hij met zijn gedrag of uitspraak de ander pijn heeft gedaan. Daarvoor moet verdriet of boosheid of gekwetstheid bij de ander zichtbaar zijn. Want anders krijg je het signaal van grensoverschrijding niet terug die het serieus maakt. Lastig genoeg moet de grensoverschrijding dus al plaatsgevonden hebben wil het uitspreken van ‘sorry’ inhoudsvol zijn, maar dan heb je ook wat. Als het alleen maar gebruikt wordt om ongemak te voorkomen wordt het snel betekenisloos.

Zie ook Verbinding, dat lijkt iedereen te willen.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Sorry en scrol naar beneden door.

Streven naar perfectie is menselijk, maar tekortschieten is nog menselijker

Zelf heb ik die ervaring nog niet, maar andere mensen zeggen: muziek door AI gecomponeerd heeft het nét niet. Nogmaals, ik heb het niet ervaren, maar als dat zo zou zijn dan staan we mentaal toch voor een grote omkering van waarden.

Je kunt zeggen dat, tot recent, het bereiken van perfectie het richtsnoer was/is waarop we ons oriënteren bij veel van onze activiteiten. In de meeste gevallen weten we heel goed dat perfectie onhaalbaar is, maar het diende voor het stellen van normen en meetcriteria. Toegepast op het gebied van de muziek: zowel de beoordeling van composities als uitvoeringen van muziek werden langs de lat van het volmaakte gelegd. Weliswaar konden luisteraars naar muziekopnames zich ergeren aan supergladde uitvoeringen waarin alle oneffenheden door opnametechnieken zijn weggeretoucheerd. Maar dat liet het streven naar perfectie als richtsnoer ongedeerd. Niemand is perfect, en toch probeert iedereen zijn tekortkomingen te verhelpen. En die wens is goed te begrijpen, die hangt samen met ons verlangen naar beheersing van onze omgeving en het uitschakelen van verrassingen en andersheid. 

AI lijkt het nu voor elkaar te krijgen om dat (zeer menselijke) streven naar perfectie honderdtachtig graden te draaien en om te zetten in een waardering van oneffenheden, foutjes en ruis. We streven naar perfect en rimpelloos, maar als het eenmaal zover is vinden we het kennelijk saai. Zo kan er een trend ontstaan die voorkeur heeft voor ouderwetse langspeelplaten, eventueel met kras erop. Of voor opnames waar ruis te horen is, of onzuiverheden, of het nadrukkelijk aanslaan van toetsen.

Overigens is die trend van het toelaten van oneffenheden decennia ouder dan de opkomst van AI. Die was al zichtbaar in de mode van nieuwe spijkerbroeken met gaten en slijtageplekken sinds de jaren negentig. En in postmodernistische filosofische uitspraken uit die jaren, bijvoorbeeld van Françoise Dastur. Zij stelt dat gebrekkigheid ons in contact brengt met de grenzen van ons bestaan en juist daar wordt het leven kostbaar. Ik vroeg me destijds weleens af of het laten vieren van de beheersing, bijvoorbeeld van nette kleren of sluitende gedachten, een luxe-verschijnsel was. Ik associeerde dat met onze door welvaart en technologie geschraagde verzorgingsstaat, we zouden zo verwend zijn dat we ons voor de afleiding wat rafelranden konden permitteren. 

Maar wat AI nu teweegbrengt gaat veel verder dan dat. AI lijkt, door zijn belofte van alwetendheid en alomvattendheid, de trend van weerzin tegen perfectie en verlangen naar het onvolmaakte een veel grotere, bijna existentiële reikwijdte te geven. Die weerzin heeft niets meer met verwendheid of luxe te maken, die raakt aan iets diep menselijks dat zich verzet tegen de totale controle. In de woorden van de filosoof Judith Butler: “Laten we eerlijk zijn, we worden door elkaar ontregeld. En als dat niet zo is, missen we iets”. 

Zij doelt daarbij op meer dan wat afleiding van de verveling. Streven naar perfectie is menselijk, maar tekortschieten is nog menselijker en socialer. Met dat principe is AI onbekend.

Zie ook Het goede, het ware en het schone en Het totalitarisme is onder ons.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Streven naar perfectie is menselijk, maar tekortschieten is nog menselijker en scrol naar beneden door.