Weerzinwekkend

Wie enigszins verstand heeft van religieuze teksten weet dat daar weerzinwekkende passages in staan die oproepen tot opnemen van het zwaard, verovering van andermans territorium, en verdrijving van de bevolking of erger. Neem bijvoorbeeld voor mijn eigen, Joodse traditie de tekst van Deuteronomium 19 vers 1: “Wanneer de Eeuwige, uw God, de volken in het land dat hij u zal geven heeft uitgeroeid, en u hun land in bezit hebt genomen en in hun steden en hun huizen bent gaan wonen...”

Dergelijke teksten veroorzaken altijd ongemak als ze onderdeel vormen van de Torahoofdstukken die op sjabbat in sjoel gelezen worden. Maar tot nu toe lukte het mij aardig om ze te relativeren. Ik ben historicus genoeg om te weten dat in het Midden-Oosten van het millennium vóór het jaar nul het schering en inslag was dat machtige heersers territorium van andere volken veroverden en de bevolking uitroeiden of tot slaaf maakten. De Bijbel reflecteert de mores van zijn tijd, meer niet. Bovendien, en minstens zo belangrijk, dat soort praktijken vormen toch geen richtsnoer meer voor ons huidige handelen? Er staat toch een Chinese muur tussen die teksten en ons beschaafde hedendaagse handelen?

Maar die relativering valt me de laatste tijd moeilijker. Want de teksten over verovering en verdrijving van de bevolking vallen steeds meer samen met feitelijke praktijken van verovering en verdrijving, bijvoorbeeld door Joodse kolonisten op de Westbank. En die kolonisten zijn zelf de eersten die hun misdadige acties met de dubieuze teksten in verband brengen, zij beroepen zich openlijk op de betreffende Tora-verzen. Zijn die teksten wel zo onschuldig? Het ongemak dijt alleen maar uit.

Nu kun je, als je wilt, verder gaan met relativeren en zeggen: de bedoelde Torateksten reflecteren niet alleen de wereld van het millennium van voor de jaartelling, maar net zo goed de huidige geopolitieke gang van zaken. Zo gaat het nu eenmaal toe in de wereld. Xi knevelt de Oeigoeren, Poetin valt Oekraïne binnen, Trump zinspeelt op het uitroeien van een hele beschaving. Europa wordt opgeroepen wakker te worden uit zijn pacifistische slaap en over te gaan tot het bedrijven van aloude machtspolitiek, kortom (weer) dader te worden. Precies in lijn met die wereldwijsheid is de Joodse staat gebouwd op de ruïnes van Palestijnse huizen, een werkelijkheid waarover je niet moet zeuren.

Het boekje Een lied van leegte. Het verhaal van Chirbet Chiz’a van S. Yizhar over de verdrijving van de Palestijnen in 1948 beschrijft hoe dergelijke fatalistisch opvattingen en bijbehorend gedrag postvatten. “Als je het leest”, zegt Marjoleine de Vos, “ga je begrijpen hoe het kan dat soldaten zulke dingen doen. Deden. Altijd gedaan hebben en altijd zullen doen”. De Vos benadrukt dat voor Yizhar dit begrijpen niet hetzelfde is als goedpraten of rechtvaardigen. De kracht van het boekje zit er vooral in “dat je begrijpt wat het is om dader te zijn en dat je het kúnt zijn, ook al zie je heel goed hoe die mensen daar zitten, bijeen gedreven onder een boom, sommigen berustend, anderen bang of wanhopig”. Yizhar, aldus De Vos, beschrijft waarheid; en dat op sublieme wijze “met een kracht en een schoonheid vergelijkbaar met die van Vassili Grossman (Leven en Lot), maar dan heel beknopt”. 

Misschien, denk ik, is dat ook de kracht van Bijbelteksten, ook de meest verschrikkelijke: ze zijn zo waar. Zonder dat ze voor goedpraten en rechtvaardiging gebruikt mogen worden. Dit inzicht maakt de kloof met het huidige Israël – waar die rechtvaardiging aan de orde van de dag is – groter, maar die met de Bijbelteksten niet per se. Want waar anders dan van de waarheid “kwam toch dat gevoel vandaan dat ik werd aangeklaagd?”, aldus Yizhar. 

Wil je commentaar geven of zien: klik op Weerzinwekkend en scrol naar beneden door.

Misplaatst universalisme

Misplaatst universalisme, bestaat dat? Is universalisme, in de vorm van het omarmen van universele humaniteit, waarden en normen niet altijd gepast, dus nooit misplaatst? Zeker na de gewelddadigheden van nationalistische ideologieën in de twintigste eeuw, kunnen we toch alleen nog maar de mensheid als geheel beschouwen, zonder grenzen en onderscheidingen: Alle Menschen werden Brüder.

Politiek analist Luuk van Middelaar denkt daar anders over. Hij beschrijft in NRC hoe Europa na de catastrofe van de Tweede Wereldoorlog moreel houvast zocht in universele waarden als mensenrechten en vluchtelingenverdragen. “Zo konden we de altijd ongemakkelijke vragen van identiteit, politieke gemeenschap en groepsgevoel uit de weg gaan”. En we hoefden ook niet na te denken over onze veiligheidssituatie want die werd door de VS gegarandeerd. Dat kun je vooruitstrevend noemen, maar Van Middelaar vindt het vooral gemakzuchtig. Het gaat gepaard aan denkluiheid, want in universalistisch ingestelde intellectuele kringen is nooit de vraag gesteld hoe je het royale regime van onze verzorgingsstaat kunt verzoenen met een in principe voor iedere (echte) vluchteling openstaand toegangsbeleid. Zulk universalisme noemt hij daarom misplaatst.

Niet dat Van Middelaar terug wil naar een benauwd nationalisme. Het kan best zijn, zegt hij, dat de Europese nationale gemeenschappen langzamerhand te klein zijn geworden als basis van politieke organisatie. Maar als je wel je verzorgingsstaat wilt behouden dan kun je niet direct naar een wereldomspannende, alle mensen omvattende schaal toespringen. Dat hoeft ook niet, want Europa heeft de goede schaalgrootte voor hedendaagse politieke en militaire organisatie. En minstens zo belangrijk: een oude en respectabele beschaving, een domein van “ongekende vrijheid, welvaart en rechtszekerheid, zonder doodstraf en met de juridische gelijkheid van man en vrouw hoog in het vaandel”. 

Maar, denk ik dan, Europa heeft ook een misdadig verleden achter zich, en dat kun je niet zomaar wegstrepen. Daarom sluit ik me liever aan bij historicus Beatrice de Graaf. Die pleit in NRC van een week later eveneens voor meer Europese realpolitiek, dus voor machtsvorming en profilering van de Europese identiteit. Daartoe noodzaakt de huidige geopolitieke situatie. Maar we moeten die noodzaak wel “blijven haten”, want het spel wat daarbij hoort was in 1945 “met goede gronden toch echt failliet verklaard”. De Graaf wil dus een ideëel, universalistisch streven niet helemaal uit het oog verliezen.

Zie ook Woke en progressief.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Misplaatst universalisme en scrol naar beneden door.

Leo XIV

Positief verrast ben ik door de uitspraak van paus Leo - onder andere naar aanleiding van Peter Hegseths militarisme in de naam van Jezus - dat de christelijke missie “al vaak misbruikt is voor overheersing”. Het is niet zo moeilijk om de voorbeelden daarvan voor de geest te halen. Denk aan het eeuwenlange christelijke antisemitisme, vergezeld van uitsluiting en moordpartijen. Aan kruistochten tegen ‘mohammedaanse godloochenaars’, aan ketterverbrandingen en aan het 19e eeuwse westerse imperialisme met in zijn kielzog de vele missionarissen ter bekering van de heidenen.

Maar de lange lijst overziende vind ik het woord ‘misbruikt’ verkeerd gekozen door de paus. Alsof er per ongeluk dingen misgegaan zijn met iets dat op zichzelf alleen maar goed is, een soort bedrijfsongevallen. Leo lijkt niet in te zien dat het hele begrip ‘missie’ dubieus is. Het begrip bergt namelijk van meet af aan het geweld in zich dat er later uit voortgekomen is. Dat geweld vloeit regelrecht voort uit de pretentie de waarheid te kennen, en voor iedereen te kunnen invullen wat goed is voor hem of haar. Het is inherent aan iedere Blijde Boodschap, of die nu van religieuze of wereldse aard is. ‘Missie’ impliceert het reinste denken voor een ander. 

Het zou mooi zijn als paus Leo dat ook onder ogen kon zien.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Leo XIV en scrol naar beneden door.

Woke en progressief

Het woord ‘progressief’ in ‘Progressief Nederland’ (PRO) kan best goed gekozen zijn. Tot pakweg een jaar geleden stond progressief gelijk aan ‘woke’, dat wil zeggen aan anti-racisme, inclusiviteit, intersectionalisme, genderneutraliteit en pleidooien voor het opheffen van grenzen. Maar woke is op zijn retour. En ‘progressief’ kan zich daar redelijk makkelijk weer van losmaken door terug te keren naar oudere waarden die eerder met progressiviteit verbonden waren. Ik denk aan zaken als een rechtvaardige inkomens- en vermogensverdeling, solidariteit met de zwakkeren en zorg voor het milieu. En dat alles binnen een context van liefst Europese, en anders Nederlandse grenzen.

De afnemende aantrekkingskracht van woke kan ik wel begrijpen. Er zit een vorm van zelfkastijding in om (als voornamelijk witte mensen) voortdurend te reflecteren op de onderdrukking die jij en je bevolkingsgroep veroorzaken in verleden en heden. De absolute zuiverheid die daarmee beoogd wordt is voor de meeste mensen niet haalbaar. Er zit beslist iets aandoenlijks in het streven van woke naar het afleggen van totale verantwoording. Maar het is ook enigszins naïef om, zoals Sarah Sluimer het formuleert in een NRC-column, van mensen te vragen om “je taal en gedragingen tot op de millimeter te deconstrueren en te transformeren, zonder ooit echt het gevoel te krijgen dat je op de juiste weg bent”. Dat kúnnen mensen helemaal niet.

Erger dan naïef, echt wrang wordt woke als je bedenkt met hoeveel enthousiasme in vooruitstrevende kringen open grenzen en kosmopolitisme werden verwelkomd. Ze zouden het tijdperk inluiden van universele broederschap en van de wereld een solidair dorp maken. De idealisten hadden niet door dat hun multiculti euforie de op winst beluste kapitalisten een fraaie dekmantel gaf voor het optuigen van hún kosmopolitisme. Bedrijven en techbro’s konden transnationale imperia vestigen die nog nauwelijks ergens belasting betalen, en goede sier maken met utopische formules als de ‘United colors of Benetton’ en het ‘universeel verbindende Internet’. Zo bekeken reflecteerde woke dus eigenlijk een beetje te weinig, of niet op de goede manier.

Hoe dan ook, woke is niet goed meer houdbaar, dat ben ik met Sluimer eens. Maar dat het kind van progressieve waarden met het badwater van woke wordt weggegooid, zoals zij zegt, dat klopt niet. Sluimer wist nog niet van de nieuwe naam van Groenlinks/PvdA toen ze haar column schreef, maar ik vat die op als een aanzet om zorgvuldig na te denken over progressieve waarden die langduriger houdbaar zijn, zoals gelijkheid en milieu. En dan zonder woke te worden.

Zie ook Woke avant la lettre.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Woke en progressief en scrol naar beneden door.

Sorry

Laatst las ik over de vele manieren waarop het woord ‘sorry’ inhoudsloos wordt gebruikt. “Wij Britten zeggen vaak sorry terwijl we het niet menen”, zegt een leraar Engels in Trouw. Of het is een manier om emotionele reacties van een ander te sussen of te voorkomen. “Steeds vaker wordt sorry gebruikt voor het betuigen van spijt over kleine ongemakkelijkheden. Die afzwakking toont zich ook in het toenemende gebruik van versterkende bijwoorden om de intensiteit van sorry in bepaalde situaties juist te benadrukken: I am truly sorry. Of: I am extremely sorry.” En die tendens is niet beperkt tot Britten.

Net voor ik het artikel las had ik in een interview ‘sorry’ opgevoerd als een bij uitstek met betekenis geladen woord, gekoppeld aan denkschaamte. Denkschaamte is de realisatie dat je in je goedbedoelde enthousiasme iemand kwetst. Die ontdekking kan bijvoorbeeld gelden voor een ouder die soms te nadrukkelijk denkt te weten wat goed is voor zijn kind, of de manager die zich enthousiast opdringt aan haar medewerkers. “Als die denkschaamte optreedt, ontdek je in een split second dat je over de grens van een ander bent heengegaan: ‘Sorry’. Die verontschuldiging maakt nieuw contact mogelijk.”

Vernieuwing van het contact, door het simpele woordje sorry. Dat is nogal wat, en niet bepaald betekenisloos. Je kunt concluderen dat er twee soorten sorry’s zijn. Het Trouw-artikel maakt duidelijk dat een miniem verschil in de formulering al het verschil kan maken tussen betekenisloosheid en betekenisvolheid: “De zin ‘Sorry, als je je gekwetst voelt’ betekent iets heel anders dan: ‘Sorry dat ik je heb gekwetst’.” Als dat zo is wordt het zaak om de twee soorten goed van elkaar te onderscheiden. 

Dat is nog niet zo eenvoudig. Wat is vereist voor de betekenisvolle variant? Het moet, voor degene die zich excuseert, duidelijk zijn dat hij met zijn gedrag of uitspraak de ander pijn heeft gedaan. Daarvoor moet verdriet of boosheid of gekwetstheid bij de ander zichtbaar zijn. Want anders krijg je het signaal van grensoverschrijding niet terug die het serieus maakt. Lastig genoeg moet de grensoverschrijding dus al plaatsgevonden hebben wil het uitspreken van ‘sorry’ inhoudsvol zijn, maar dan heb je ook wat. Als het alleen maar gebruikt wordt om ongemak te voorkomen wordt het snel betekenisloos.

Zie ook Verbinding, dat lijkt iedereen te willen.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Sorry en scrol naar beneden door.

Streven naar perfectie is menselijk, maar tekortschieten is nog menselijker

Zelf heb ik die ervaring nog niet, maar andere mensen zeggen: muziek door AI gecomponeerd heeft het nét niet. Nogmaals, ik heb het niet ervaren, maar als dat zo zou zijn dan staan we mentaal toch voor een grote omkering van waarden.

Je kunt zeggen dat, tot recent, het bereiken van perfectie het richtsnoer was/is waarop we ons oriënteren bij veel van onze activiteiten. In de meeste gevallen weten we heel goed dat perfectie onhaalbaar is, maar het diende voor het stellen van normen en meetcriteria. Toegepast op het gebied van de muziek: zowel de beoordeling van composities als uitvoeringen van muziek werden langs de lat van het volmaakte gelegd. Weliswaar konden luisteraars naar muziekopnames zich ergeren aan supergladde uitvoeringen waarin alle oneffenheden door opnametechnieken zijn weggeretoucheerd. Maar dat liet het streven naar perfectie als richtsnoer ongedeerd. Niemand is perfect, en toch probeert iedereen zijn tekortkomingen te verhelpen. En die wens is goed te begrijpen, die hangt samen met ons verlangen naar beheersing van onze omgeving en het uitschakelen van verrassingen en andersheid. 

AI lijkt het nu voor elkaar te krijgen om dat (zeer menselijke) streven naar perfectie honderdtachtig graden te draaien en om te zetten in een waardering van oneffenheden, foutjes en ruis. We streven naar perfect en rimpelloos, maar als het eenmaal zover is vinden we het kennelijk saai. Zo kan er een trend ontstaan die voorkeur heeft voor ouderwetse langspeelplaten, eventueel met kras erop. Of voor opnames waar ruis te horen is, of onzuiverheden, of het nadrukkelijk aanslaan van toetsen.

Overigens is die trend van het toelaten van oneffenheden decennia ouder dan de opkomst van AI. Die was al zichtbaar in de mode van nieuwe spijkerbroeken met gaten en slijtageplekken sinds de jaren negentig. En in postmodernistische filosofische uitspraken uit die jaren, bijvoorbeeld van Françoise Dastur. Zij stelt dat gebrekkigheid ons in contact brengt met de grenzen van ons bestaan en juist daar wordt het leven kostbaar. Ik vroeg me destijds weleens af of het laten vieren van de beheersing, bijvoorbeeld van nette kleren of sluitende gedachten, een luxe-verschijnsel was. Ik associeerde dat met onze door welvaart en technologie geschraagde verzorgingsstaat, we zouden zo verwend zijn dat we ons voor de afleiding wat rafelranden konden permitteren. 

Maar wat AI nu teweegbrengt gaat veel verder dan dat. AI lijkt, door zijn belofte van alwetendheid en alomvattendheid, de trend van weerzin tegen perfectie en verlangen naar het onvolmaakte een veel grotere, bijna existentiële reikwijdte te geven. Die weerzin heeft niets meer met verwendheid of luxe te maken, die raakt aan iets diep menselijks dat zich verzet tegen de totale controle. In de woorden van de filosoof Judith Butler: “Laten we eerlijk zijn, we worden door elkaar ontregeld. En als dat niet zo is, missen we iets”. 

Zij doelt daarbij op meer dan wat afleiding van de verveling. Streven naar perfectie is menselijk, maar tekortschieten is nog menselijker en socialer. Met dat principe is AI onbekend.

Zie ook Het goede, het ware en het schone en Het totalitarisme is onder ons.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Streven naar perfectie is menselijk, maar tekortschieten is nog menselijker en scrol naar beneden door.

Tussen de grootmachten

Nog geen twee weken geleden wachtten politici, pers en wij allen angstig af wat Trump zou gaan doen met Groenland. Hij zou het gebied koste wat het kost annexeren. Hij dreigde met militair ingrijpen en hogere importtarieven voor de landen die Denemarken bijvielen. Buitenlandanalist Rob de Wijk schreef toen een opbeurende column over de potentie van Europa. “Ik hoor voortdurend de mantra dat ‘we niet zonder Amerika kunnen’. Onzin. Het is een kwestie van willen. De Amerikaanse troepen zijn eenvoudig door Europese te vervangen. Franse en Britse kernwapens kunnen de nucleaire taak van de Amerikanen overnemen. Met behulp van het Oekraïense Delta-systeem gekoppeld aan Europese satellietsystemen kunnen we ook zelf grote militaire operaties uitvoeren. Geavanceerde langeafstandswapens kunnen we inmiddels samen met Oekraïne ontwikkelen. Het EU-programma ReArm Europe komt op stoom. Over een paar jaar zijn de belangrijkste gaten in de Europese defensie gedicht.”

Afgelopen vrijdag, na voelbare, al dan niet terechte, collectieve opluchting dat de zaak niet uit de hand gelopen is, schrijft hij een inktzwart commentaar. Onder de titel “De situatie in Europa is veel ernstiger dan velen denken” vraagt hij zich af of we in Europa ooit voorbij het stadium komen dat we denken te leven in een wereld die we wensen, in plaats van een wereld zoals die is. Trump liet Oekraïne aan zijn lot over en koos partij voor Rusland. Oekraïne interesseert hem geen zier. Dat geldt ook voor de verdediging van de bondgenoten tegen een steeds agressiever wordend Rusland.”

Het optreden van De Wijk heeft wel iets weg van de stijl van een Bijbelse profeet: als het publiek in zak en as zit gaat hij troostend rond, als mensen te luchtig doen over een gevaarlijke situatie heft hij waarschuwende woorden aan. Aan het begin van de zesde eeuw voor de gangbare jaartelling zat - zoals wel vaker - het kleine koninkrijk Juda en zijn hoofdstad Jeruzalem klem tussen de grootmachten Egypte en Babylonië. Concreet ging er voor Jeruzalem grote dreiging uit van de koning van Babylonië, Nebukadnezer. De profeten Ezechiël en Jeremia beschouwen het als hun taak om de mensen daarvoor te waarschuwen, regelmatig in scherpe bewoordingen. Maar als Jeruzalem eenmaal is ingenomen en de Tempel is verwoest wanhoopt de bevolking. De profeten slaan dan een andere, troostende en bemoedigende toon aan. 

Een dergelijke rolverwisseling zie ik De Wijk ook regelmatig uitvoeren. Hij vervalt in zijn waarschuwende modus niet gauw in de vermanende toon van de profeten (“Het komt door jullie zonden!”), maar streng is hij wel als hij de vraag stelt of de Europese leiders weifelachtig zullen blijven hangen in de voorbije wereld. Gelukkig houdt hij God erbuiten.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Tussen de grootmachten en scrol naar beneden door.

Gebruikersongemak

We kunnen er niet meer omheen: vanwege onze afhankelijkheid van Amerikaanse techbedrijven en militaire macht zijn wij in Europa chantabel. En chanteren zullen ze ons, Trump en zijn regering, zoveel is zeker. Ik ben daarom mijn eigen kleine verzet gaan organiseren. Met de hulp van een buurman heb ik Europese software als LibreOffice en Thunderbird geïnstalleerd zodat ik op termijn Microsoft Office niet meer nodig heb. De volgende stap moet zijn dat ik me aansluit bij een Europese clouddienst, en ik moet natuurlijk nog een keer van Windows af zien te komen.

Het is waar, LibreOffice is niet zo gelikt en verslavend gebruiksvriendelijk als MS Office. In de Duitse deelstaat Sleeswijk Holstein is de overheid in zijn geheel overgegaan naar Europese software, en menige ambtenaar daar zal zijn Word en Excel wel eens missen. Maar dat weegt niet op tegen het strategische belang van een dergelijke overstap. En ik merk zelf dat ik, eventueel met behulp van vragen aan de Europese AI Le Chat Mistral, alles wat ik gewend was te kunnen doen, nu op LibreOffice ook voor elkaar krijg.

Ik vind het wel wat hebben dat ik als burger met relatief simpele keuzes zelf iets kan doen aan wat in feite een gigantisch probleem aan het worden is. Voor bedrijven en overheden zijn die keuzes misschien lastiger. Want de Amerikanen dreigen met strafmaatregelen zoals heffingen en opschorting van de dienstverlening als zij overgaan op Europese software of zich door Europa laten reguleren. Voor mij als burger, voor ons als burgers, staat er minder op het spel. Ik hoop daarom dat de keuze voor Europese waar een brede beweging wordt. Zeg maar: een Europese verzetsbeweging, geweldloos van aard, en gedragen door oplettende Europese burgers die wat gebruikersongemak voor lief nemen.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Gebruikersongemak en scrol naar beneden door.

Interessant of niet

“Alle gelukkige gezinnen zijn gelijk, maar elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen manier”. Met die iconische zin opent Leo Tolstoj zijn roman Anna Karenina. Die zin suggereert dat ongelukkige gezinnen interessant zijn voor een schrijver omdat de reden van het ongeluk per gezin uniek is. De oorzaak kan bijvoorbeeld liggen in communicatieproblemen, financiële zorgen, verslavingsproblematiek enz. Daar valt meer over te vertellen dan over gelukkige gezinnen die gemiddeld genomen dezelfde kenmerken met elkaar delen, namelijk van harmonie, communicatie, steun. 

Voor mij geldt al een tijdje een omgekeerde slagzin: al het gekuip en gekonkel in de (geo)politiek lijkt op elkaar, maar constructieve gebeurtenissen zijn constructief op hun eigen manier. Die omkering leid ik af uit het feit dat ik steeds minder geïnteresseerd ben in artikelen over list en bedrog en brute macht; ik lees ze gewoon niet meer. Het is alleen maar meer van hetzelfde, of het nu over Poetin, Trump, Orban of Netanjahoe gaat. Terwijl ik wel nieuwsgierig ben naar de precieze voortgang en details van opbouwende gebeurtenissen zoals de inrichting van een eigen Europese big tech of de politieke prestatie van een algeheel vuurwerkverbod. Die wil ik volgen in hun uniciteit: hoe komen ze tot stand, wie werken daaraan, wat zijn de valkuilen.

Het betekent wel dat ik de krant wat eerder uit heb dan vroeger.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Interessant of niet en scrol naar beneden door.

We kunnen niet meer terug

“Ik ga leven”, zegt Lale Gül. “Ik draag geen hoofddoek meer en kleed me zoals ik wil”, zegt de Iraanse Rahil Fallahfar. En Alain Verheij schrijft over een biseksuele vrouw op een streng reformatorische mbo-opleiding: “Op geen moment zou ze accepteren dat haar eigen identiteit en bestaansrecht ter discussie werden gesteld”.

Over het algemeen kunnen dit soort uitspraken in Nederland op instemming rekenen. We koesteren het recht op een eigen identiteit als een kostbare verworvenheid, en niet alleen voor het individuele belang dat we erbij hebben, het werkt ook sociaal gunstig uit. In de woorden van Verheij: “Dit waarborgde een vorm van gelijkwaardigheid die alle ontmoetingen potentieel wederzijds verrijkend maakte”. Het gevaar dat mogelijk uitgaat van AI wordt dan ook regelmatig uitgedrukt in termen van verlies van identiteit. Met de gelijkvormige collectieve Chinese ‘wij’- samenleving als schrikbeeld.

Maar hoe zit het dan met de even frequente omhelzingen van holistische perspectieven? In dezelfde krant, op dezelfde pagina als waar bovenstaande citaten vandaan komen tref ik groot uitgelicht citaten aan als: “Identiteit staat niet op zichzelf”. Dat is volgens de Kameroense filosoof Achille Mbembe wat Afrikaanse filosofieën ons leren, en wat bijvoorbeeld de Ubuntu filosofie op dit moment populair maakt. Zij benadrukken het wij-gevoel van het gemeenschapsdenken.

Voor zover die filosofieën verwijzen naar het gegeven dat ieder mens voor zijn vroege overleving en opvoeding afhankelijk is van anderen, stem ik daar wel mee in. Geen mens kan groot worden zonder een netwerk van zorgende en communicerende medemensen. It takes a village to raise a child, daarzonder kunnen hechting en een gezonde psychische ontwikkeling niet plaatsvinden.

Maar voor zover de holistische gemeenschapsfilosofieën voorschrijven dat je niet mag breken met bepaalde normen van je samenleving van herkomst, ligt mijn sympathie toch duidelijk aan de kant van de Lale Güls en Rahil Fallahfars. Hoe eenzaam hun individuele identiteitsbepaling en positiekeuze ook mag zijn, ik snap de waardering daarvoor beter dan de keuze voor onvoorwaardelijke eerbiediging van de collectiviteit waar je uit voortkomt.

In die sympathie ben ik ongetwijfeld beïnvloed door vier eeuwen van Europese cultuur en verlichting. Daarin wordt de keuzevrijheid van het individu tegenover knechtende religieuze en politieke systemen tot centrale waarde gemaakt. Daar kan ik niet achter terug. Dat dit eenzaamheid en sociale versnippering tot gevolg heeft is inderdaad een treurig feit. Maar wat mij betreft is dat eerder een aansporing tot het intensiveren van waarachtig contact dat de eigenheid van mensen respecteert, dan tot het opgeven van persoonlijke identiteit.

Wil je commentaar geven of zien: klik op We kunnen niet meer terug en scrol naar beneden door.

Verbinding is niet (meer) wat het lijkt

Sommige actualiteiten zijn permanent. Dat geldt in ieder geval voor berichten over het toenemende beroep op de ggz en de lange wachtlijsten als gevolg daarvan. Onlangs verscheen het rapport Op de rem! Voorbij de hypernerveuze samenleving. Daarin waarschuwt de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving dat de groei aan mentale klachten voortkomt uit de constante versnelling en prestatiegerichtheid die de samenleving ons oplegt. Het rapport roept als remedie daartegen op tot vertraging, verbinding en menselijke maat. In reactie daarop in NRC stelt psychiater Damiaan Denys terecht dat achter dat appel een ongemakkelijke vraag schuilgaat die opvallend onbesproken blijft: waarom blijven we versnellen, presteren en individualiseren als we weten dat het ons ziek maakt? Zo kunnen de wachtlijsten eeuwig actueel blijven.

Denys legt wat mij betreft de vinger op de zere plek. Het beroep op vertraging, verbinding en menselijke maat klinkt beslist sympathiek, maar het werkt niet meer. Want we zitten met zijn allen vast in een systeem dat voor zijn voortbestaan afhankelijk is van versnelling en individualisering en die logica drijft de nervositeit aan. Mentale klachten, identiteitsvragen en existentiële leegte horen daar als vanzelf bij. Zolang als je die systeemdwang niet kritisch bevraagt blijft de ggz dweilen met de kraan open. Denys: “We missen een discipline — of op zijn minst een gedeelde taal — die culturele, maatschappelijke en existentiële dimensies van lijden kan verbinden met de individuele ervaring”. Blijkens eerdere publicaties denkt hij bij die verbinding aan leven “vanuit een gemeenschapsgevoel. Een ideologie, een religieuze traditie, een filosofie die je deelt.” Zonder zo’n verbindende taal “blijven burgers verdwalen in een systeem dat hun lijden niet herkent, blijven professionals zoeken naar oplossingen die buiten hun mandaat liggen, en blijven rapporten pleiten voor vertraging terwijl ze zelf gevangen zitten in dezelfde versnellingslogica”. We moeten dieper graven dan het Raadsrapport doet, aldus Denys, en hij zoekt het in de richting van meer verbindende collectiviteit. 

Ik denk we nog dieper moeten graven. Want Denys stelt wel de oplossingen die de Raad aandraagt – vertraging, verbinding en menselijke maat – ter discussie omdat ze geen rekening houden met de maatschappelijke systeemdwang. Maar hij komt – uit gewoonte? uit ingesleten nostalgie? – deels met dezelfde oplossing: ook hij kent een hoofdrol toe aan ‘verbinding’. 

Mijn stelling is dat die snelle, bijna vanzelfsprekende toevlucht tot ‘verbinding’, onderdeel is van het probleem. Verbinding is niet zo onschuldig als het Raadsrapport, maar dus ook Denys, veronderstellen in hun snelle omhelzing ervan. Verbinding is namelijk, via de kick van gezamenlijke acties en opwinding, gekoppeld (geraakt) aan versnelling. Dat toont zich in de van oudsher als verbindend beleefde kerstverlichting die tegenwoordig vooral knipperend en dynamisch moet zijn; en in de snelle turbotaal waarmee jongeren onderling spreken en zorgen dat ze erbij horen; en in de elkaar steeds sneller opvolgende hijgerige hypes van auto’s, kleding en muziek waarzonder je niet meetelt. Verbinding is onderdeel geworden van de versnelling waar we allemaal last van hebben.

Vanwege de sympathieke klank die verbinding heeft realiseren we ons dat te weinig. We beseffen dus ook te weinig dat, door de koppeling aan versnelling, verbinding zichzelf uitholt. Verbinding is zelf de valstrik geworden die ons in de versnelling gevangenhoudt, het is een instrument van de systeemdwang. Je kunt daarom verbinding niet meer ongeclausuleerd als oplossing inzetten. Om te doen wat Denys zoekt: een andere taal vinden, moeten we – tijdelijk – het woord verbinding niet gebruiken, anders dan hij doet. 

Ik stel voor een ander concept te omarmen: dat van de scheiding. Daarmee bedoel ik: het besef dat mensen primair van elkaar gescheiden zijn door een kloof, en dat die kloof kan helpen om de eigenheid van andere mensen en jezelf te respecteren. Een dergelijk besef van scheiding kan beschermend werken tegen de collectieve roes en opjuttende consumptie die zorgen voor de rampzalige versnelling. Scheiding betekent niet dat er geen relaties mogelijk zijn tussen mensen, maar dat de relaties de eigenheid en andersheid van de deelnemende individuen respecteren. Als daar uiteindelijk verbinding uit voortkomt zal die rijker en geloofwaardiger zijn dan de vele – vaak commerciële – nep-verbindingen die voortdurend links en rechts aangeprezen worden.

Het is geen gemakkelijk voorstel wat ik doe, want scheiding is een lastig en niet bepaald sexy begrip. Het impliceert immers dat je ‘er’ misschien wel niet bijhoort, dat de volgende hype voor jou te veel gevraagd is. Maar ook dat je andere mensen niet zo vanzelfsprekend kunt kennen en ermee optrekken als romantische plaatjes ons voorstellen. Het impliceert, kort gezegd: eenzaamheid, er alleen voor staan.

Maar wat verliezen we, als dat misschien wel een heel adequate manier is om onze psychisch labiele situatie te beschrijven? En als alle appels op (oude) verbinding in toenemende mate hol klinken? Het concept van de scheiding matcht waarschijnlijk beter met de feitelijke existentiële situatie zoals veel mensen die beleven. Het doet waar Denys toe oproept: de culturele, maatschappelijke en existentiële dimensies van lijden koppelen aan de individuele ervaring. Het onder ogen zien van die feitelijke condition humaine zou wel eens veel constructiever kunnen zijn dan het najagen van een overleefd idee van verbinding.

Zie ook Verbinding.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Verbinding is niet (meer) wat het lijkt en scrol naar beneden door.