Misplaatst universalisme

Misplaatst universalisme, bestaat dat? Is universalisme, in de vorm van het omarmen van universele humaniteit, waarden en normen niet altijd gepast, dus nooit misplaatst? Zeker na de gewelddadigheden van nationalistische ideologieën in de twintigste eeuw, kunnen we toch alleen nog maar de mensheid als geheel beschouwen, zonder grenzen en onderscheidingen: Alle Menschen werden Brüder.

Politiek analist Luuk van Middelaar denkt daar anders over. Hij beschrijft in NRC hoe Europa na de catastrofe van de Tweede Wereldoorlog moreel houvast zocht in universele waarden als mensenrechten en vluchtelingenverdragen. “Zo konden we de altijd ongemakkelijke vragen van identiteit, politieke gemeenschap en groepsgevoel uit de weg gaan”. En we hoefden ook niet na te denken over onze veiligheidssituatie want die werd door de VS gegarandeerd. Dat kun je vooruitstrevend noemen, maar Van Middelaar vindt het vooral gemakzuchtig. Het gaat gepaard aan denkluiheid, want in universalistisch ingestelde intellectuele kringen is nooit de vraag gesteld hoe je het royale regime van onze verzorgingsstaat kunt verzoenen met een in principe voor iedere (echte) vluchteling openstaand toegangsbeleid. Zulk universalisme noemt hij daarom misplaatst.

Niet dat Van Middelaar terug wil naar een benauwd nationalisme. Het kan best zijn, zegt hij, dat de Europese nationale gemeenschappen langzamerhand te klein zijn geworden als basis van politieke organisatie. Maar als je wel je verzorgingsstaat wilt behouden dan kun je niet direct naar een wereldomspannende, alle mensen omvattende schaal toespringen. Dat hoeft ook niet, want Europa heeft de goede schaalgrootte voor hedendaagse politieke en militaire organisatie. En minstens zo belangrijk: een oude en respectabele beschaving, een domein van “ongekende vrijheid, welvaart en rechtszekerheid, zonder doodstraf en met de juridische gelijkheid van man en vrouw hoog in het vaandel”. 

Maar, denk ik dan, Europa heeft ook een misdadig verleden achter zich, en dat kun je niet zomaar wegstrepen. Daarom sluit ik me liever aan bij historicus Beatrice de Graaf. Die pleit in NRC van een week later eveneens voor meer Europese realpolitiek, dus voor machtsvorming en profilering van de Europese identiteit. Daartoe noodzaakt de huidige geopolitieke situatie. Maar we moeten die noodzaak wel “blijven haten”, want het spel wat daarbij hoort was in 1945 “met goede gronden toch echt failliet verklaard”. De Graaf wil dus een ideëel, universalistisch streven niet helemaal uit het oog verliezen.

Zie ook Woke en progressief.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Misplaatst universalisme en scrol naar beneden door.

Leo XIV

Positief verrast ben ik door de uitspraak van paus Leo - onder andere naar aanleiding van Peter Hegseths militarisme in de naam van Jezus - dat de christelijke missie “al vaak misbruikt is voor overheersing”. Het is niet zo moeilijk om de voorbeelden daarvan voor de geest te halen. Denk aan het eeuwenlange christelijke antisemitisme, vergezeld van uitsluiting en moordpartijen. Aan kruistochten tegen ‘mohammedaanse godloochenaars’, aan ketterverbrandingen en aan het 19e eeuwse westerse imperialisme met in zijn kielzog de vele missionarissen ter bekering van de heidenen.

Maar de lange lijst overziende vind ik het woord ‘misbruikt’ verkeerd gekozen door de paus. Alsof er per ongeluk dingen misgegaan zijn met iets dat op zichzelf alleen maar goed is, een soort bedrijfsongevallen. Leo lijkt niet in te zien dat het hele begrip ‘missie’ dubieus is. Het begrip bergt namelijk van meet af aan het geweld in zich dat er later uit voortgekomen is. Dat geweld vloeit regelrecht voort uit de pretentie de waarheid te kennen, en voor iedereen te kunnen invullen wat goed is voor hem of haar. Het is inherent aan iedere Blijde Boodschap, of die nu van religieuze of wereldse aard is. ‘Missie’ impliceert het reinste denken voor een ander. 

Het zou mooi zijn als paus Leo dat ook onder ogen kon zien.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Leo XIV en scrol naar beneden door.

Woke en progressief

Het woord ‘progressief’ in ‘Progressief Nederland’ (PRO) kan best goed gekozen zijn. Tot pakweg een jaar geleden stond progressief gelijk aan ‘woke’, dat wil zeggen aan anti-racisme, inclusiviteit, intersectionalisme, genderneutraliteit en pleidooien voor het opheffen van grenzen. Maar woke is op zijn retour. En ‘progressief’ kan zich daar redelijk makkelijk weer van losmaken door terug te keren naar oudere waarden die eerder met progressiviteit verbonden waren. Ik denk aan zaken als een rechtvaardige inkomens- en vermogensverdeling, solidariteit met de zwakkeren en zorg voor het milieu. En dat alles binnen een context van liefst Europese, en anders Nederlandse grenzen.

De afnemende aantrekkingskracht van woke kan ik wel begrijpen. Er zit een vorm van zelfkastijding in om (als voornamelijk witte mensen) voortdurend te reflecteren op de onderdrukking die jij en je bevolkingsgroep veroorzaken in verleden en heden. De absolute zuiverheid die daarmee beoogd wordt is voor de meeste mensen niet haalbaar. Er zit beslist iets aandoenlijks in het streven van woke naar het afleggen van totale verantwoording. Maar het is ook enigszins naïef om, zoals Sarah Sluimer het formuleert in een NRC-column, van mensen te vragen om “je taal en gedragingen tot op de millimeter te deconstrueren en te transformeren, zonder ooit echt het gevoel te krijgen dat je op de juiste weg bent”. Dat kúnnen mensen helemaal niet.

Erger dan naïef, echt wrang wordt woke als je bedenkt met hoeveel enthousiasme in vooruitstrevende kringen open grenzen en kosmopolitisme werden verwelkomd. Ze zouden het tijdperk inluiden van universele broederschap en van de wereld een solidair dorp maken. De idealisten hadden niet door dat hun multiculti euforie de op winst beluste kapitalisten een fraaie dekmantel gaf voor het optuigen van hún kosmopolitisme. Bedrijven en techbro’s konden transnationale imperia vestigen die nog nauwelijks ergens belasting betalen, en goede sier maken met utopische formules als de ‘United colors of Benetton’ en het ‘universeel verbindende Internet’. Zo bekeken reflecteerde woke dus eigenlijk een beetje te weinig, of niet op de goede manier.

Hoe dan ook, woke is niet goed meer houdbaar, dat ben ik met Sluimer eens. Maar dat het kind van progressieve waarden met het badwater van woke wordt weggegooid, zoals zij zegt, dat klopt niet. Sluimer wist nog niet van de nieuwe naam van Groenlinks/PvdA toen ze haar column schreef, maar ik vat die op als een aanzet om zorgvuldig na te denken over progressieve waarden die langduriger houdbaar zijn, zoals gelijkheid en milieu. En dan zonder woke te worden.

Zie ook Woke avant la lettre.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Woke en progressief en scrol naar beneden door.