Levinas in Leiden

Weldenkende voorhoede

In Den Haag bedrijft men momenteel vooral pseudo-politiek. Wat er gebeurt heeft weinig te maken met verantwoorde, weloverwogen keuzes voor de lange termijn en behartiging van het algemeen belang. De Voorjaarsnota is het resultaat geworden van uitruil van korte termijn partijbelangen. In de laatste aflevering van Buitenhof ging het onder andere daarover. Minister van defensie Ruben Brekelmans en politiek duider Lamyae Aharouay waren al aan het woord geweest, en daarna werd Geert Mak geïnterviewd door Maaike Schoon. Tussen hen ontspon zich het volgende gesprekje.

Mak: “We moeten beseffen: we moeten nu echt toe naar een andere regering omdat je in dit soort enorme crisissen niet met een dergelijke regering kunt doorgaan.”

Maaike Schoon: “Dat is een boodschap aan de heer Brekelmans, begrijp ik.”

Mak: “Aan iedereen die een beetje z’n verstand bij elkaar heeft in deze kringen.”

Ik vind dit pikante uitspraken, hoe rustig en mild de toon ook is waarop Mak ze doet. Hiermee zegt hij eigenlijk: deze Tweede Kamer en deze regering zijn niet competent; ze houden zich bezig met onnozele onderwerpjes (“vier procent BTW eraf of erbij”) terwijl de wereld in brand staat; het wordt tijd om “in deze kringen” oog te krijgen voor kwaliteit.

Het pikante eraan is wat mij betreft: er zit een regering met een democratisch mandaat; die zelfs na de vorming ervan het vertrouwen in de politiek deed toenemen volgens de peilingen.  Maar als je een beetje nadenkt zie je dat het prutsers zijn. Dat betekent dat er, behalve instemming van het volk, een ander criterium een rol moet spelen bij de keuze van onze bestuurders: kwaliteit. Op z’n minst moeten ze beschikken over een dosis nuchterheid en wat journalist De Ceulaer noemt ‘de gave des onderscheids’. In feite is dat een pleidooi voor een aristocratie. De Ceulaer: “Dat daar een aristocratisch kantje aan zit, is in zekere zin onvermijdelijk. Als je mensen kiest om het land te besturen, dan kies je burgers van wie je hoopt dat ze het goed zullen doen. Je kiest voor de besten. Verkiezingen zijn altijd een beetje aristocratisch”.

Als je grootgebracht bent met egalitaristische en radicaal democratische ideeën, zoals Mak en ik, is dit wel even omdenken. Er zou dus een weldenkende voorhoede nodig zijn om de democratie weer op de rails te krijgen. Hoe elitair is dat wel niet? En Mak weet toch ook wel dat er mensen zijn voor wie vier procent BTW-verhoging een belangrijk verschil maakt? Toch denk ik dat Mak gelijk heeft. Er zijn momenten dat lange termijn belangen terecht voorrang krijgen op korte termijn belangen. 

Mak illustreert dat aan de hand van de hoofdpersoon in zijn nieuwe boek Wisselwachter, de Amerikaan Harry Hopkins. Die ontwikkelde zich in de jaren dertig van de vorige eeuw van maatschappelijk werker met tal van initiatieven voor ondersteuning van de armen in de VS tot centrale adviseur van president Roosevelt. Hopkins had een belangrijk aandeel in de omschakeling van de VS naar een oorlogseconomie. En hij fungeerde als oliemannetje in de contacten met de andere grote geallieerde leiders, Churchill en later ook Stalin. “Om de Amerikaan gunstig te stemmen, begon de verstokte kapitalist en aartsconservatief Churchill bij hun eerste ontmoeting aan een exposé over de ‘eenvoudige arbeider’. Maar Hopkins kapte hem af en zei dat nu maar één ding telde: Hitler verslaan. Die onderbreking kon Churchill wel waarderen. Vanaf dat moment, schreef hij in zijn memoires, 'ontstond er tussen ons een vriendschap die onverstoorbaar vredig bleef'. Hopkins raakte altijd de 'kern van de zaak', reden voor Churchill om hem de bijnaam ‘Lord Root of the Matter’ te geven.”

Wil je commentaar geven of zien: klik op Weldenkende voorhoede en scrol naar beneden door.

Gaat Europa Israël achterna? (2)

De militarisering van Europa is meer dan alleen het op grote schaal uitrusten van legers en het opzetten van een eigen defensie-industrie. Het is ook de verwerving van een andere mentaliteit. Die nieuwe mindset gaat ervan uit dat oorlog een niet uit te bannen fenomeen is. Er zit een vijand, of meerdere vijanden, op je te azen, en het gevoel vat post: het is erop of eronder, het is wij of zij. En om te zorgen dat zij niet winnen is er veel geoorloofd om hen uit te schakelen.

Als dat niet goed lukt kom je in de greep van permanente angst. Dat is herkenbaar van de op militaire veiligheid ingestelde Israëlische samenleving. Voor zover het uitschakelen van de vijand wél slaagt treedt een andere dynamiek in werking: die van de oorlogsroes en overschrijding van humanitaire grenzen in de oorlog. Ook dat is zichtbaar in het huidige optreden van Israël.

Veilig beschermd door de Amerikaanse atoomparaplu dachten we in Europa dat we die ‘primitiviteit’ achter ons gelaten hadden. Maar je kunt er zeker van zijn dat, als wij op een zeker moment werkelijk blootgesteld worden aan een brute Russische potentaat, we meer op Israël zullen gaan lijken dan we zouden wensen of voor mogelijk houden. Om daar maat in te houden is nu al – naast de bijna overal enthousiast ontvangen omarming van het ontluikende Europese legergroen – mentale waakzaamheid geboden.

Zie ook Gaat Europa Israël achterna? (1).

Wil je commentaar geven of zien: klik op Gaat Europa Israël achterna? (2) en scrol naar beneden door.

Netanjahoe verklaart de oorlog aan de diaspora

Benjamin Netanjahoe is voor vier dagen de eregast van zijn Hongaarse ambtgenoot Viktor Orban. Sommigen zullen zich afvragen: hoe kunnen Netanjahoe en Orban zo innig zijn? Orban steekt de bewondering voor zijn fascistische en antisemitische voorganger Miklos Horthy niet onder stoelen of banken. En in zijn campagne tegen de Hongaars-Joodse filantroop Georges Soros maakt hij regelmatig gebruik van antisemitische stereotypen. Ik vertrouw hem voor geen cent. Voor Netanjahoe moet dat toch op zijn minst ongemakkelijk aanvoelen?

Maar daar staat voor de Israëlische premier veel tegenover. Hij deelt met Orban de voorliefde voor autocratisch regeren, en de weerzin tegen de internationale rechtsorde. In hun wereldbeeld is de toekomst aan sterke zelfbewuste natiestaten. Het feit dat Orban Soros in de ban doet kan Netanjahoe niet zoveel schelen. Dat kan hij natuurlijk niet hardop zeggen, want dan zou hij in het kamp van de antisemieten terechtkomen. Maar dat hij de diaspora niet ziet zitten blijkt wel uit de gretigheid waarmee hij graag aanslagen, zoals die van 2015 in Frankrijk, aangrijpt om te vertellen dat Joden gewoon in Israël thuishoren. 

Ik vertrouw Netanjahoe ook niet. Wat mij betreft verklaart hij met dit bezoek de oorlog aan de diaspora. Wie vertrouw ik eigenlijk wél?

Zie ook Sacks en Netanjahoe.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Netanjahoe verklaart de oorlog aan de diaspora en scrol naar beneden door.

Alles anders

Ineens is alles anders, zelfs de column van Rob de Wijk in Trouw. Iedere vrijdag zet ik zet me schrap als ik aan het wekelijkse commentaar van de Clingendaalse buitenlanddeskundige begin. Een noodzakelijke reality check, maar je hebt er wel een sterke maag voor nodig. De dreiging van Poetin, de chaos van Trump, de zwakte van Europa, jaar in jaar uit hamert hij daarop. Maar nu, midden in de reeks dieptepunten die we beleven en die voorlopig niet ten einde is, sloeg hij een bijna opgewekte toon aan. Hij zegt in zijn commentaar kansen te zien voor een alliantie tussen Oekraïne en Europa, vooral op militair-politiek terrein gericht tegen Rusland als gezamenlijke vijand.

Ze staan allebei zwak, Oekraïne en Europa, maar ze kunnen, aldus De Wijk, elkaars zwakke plekken compenseren. Europa mist slagkracht in de diepte maar de Oekraïeners hebben inmiddels lange afstandsraketten die twee keer zover reiken. “Waarom kopen we die niet?” Europa mist een commandovoeringssysteem om alle afzonderlijke Europese eenheden aan te sturen. Maar we zouden kunnen aanhaken bij het succesvolle Delta-systeem van Oekraïne. Dat draait nu nog met behulp van Elon Musks Starlink-satellieten, maar het Europese Eutelsat OneWeb-systeem zou een alternatief kunnen zijn. En voor luchtverdediging kan Oekraïne capaciteiten leveren aan Sky Shield, een Duitse initiatief. Van Wijk blijft realistisch (en sceptisch) als hij zegt dat een goede vredesdeal met Rusland voor dit alles een voorwaarde is. Maar on-Van Wijkachtig optimistisch denkt hij dat Europa en Oekraïne in staat zijn om het Amerikaanse gat te vullen.

Nog iets nieuws gezien: een emotionele Rob Trip. Als nieuwspresentator irriteert hij me regelmatig door een soort gevoelsarmoede die hij uitstraalt. Maar na de reportage vrijdagavond van de schofterige kleinering van Zelensky door Trump en Vance was hij zo aangedaan dat hij de afsluitende “prettige avond” groet nauwelijks uit zijn keel kreeg.

Zie ook Acceptabel cynisme.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Alles anders en scrol naar beneden door.

Lekker ondeugend

Hoe ik de kunstenaar Lucebert moet beoordelen weet ik niet. Hij heeft overduidelijk de verkeerde kant gekozen tijdens de Tweede Wereldoorlog, onder andere blijkens zijn antisemitische uitspraken en vrijwillige aanmelding bij de Arbeidseinsatz. Maar zijn werk, zowel het literaire als het geschilderde, laat een gevoelig en diep bewogen innerlijk leven zien. Ik sluit niet uit dat hij zwaar gebukt ging onder zijn voormalige nazistische sympathieën. Blijft staan dat hij er nooit afstand van heeft genomen. 

Desondanks ben ik vaak geroerd door teksten die ik van hem tegenkom. Zo ook de zin die inzet was van intensief overleg tussen de gemeente Alkmaar en Alkmaarse synagogen: ‘Van teveel spektakel wankel je allicht’. Mooi, en misschien zegt het toch wat over zijn verleden. Deze tekst stond al vijftig jaar als kunstwerk op het gemeentehuis, maar was aan restauratie toe. Gegeven de relatief recente onthullingen over Luceberts verleden en zijn zwijgen daarover vonden de Joodse Gemeenten van Alkmaar het niet gepast om het kunstwerk op de oude plaats terug te brengen, een overheidsgebouw zou zich daar niet mee moeten verbinden. De organisaties kaartten de kwestie aan bij de gemeente Alkmaar. Na uitvoerig overleg bereikten zij een compromis. Het Lucebert-kunstwerk wordt teruggeplaatst op een andere locatie dan een overheidsgebouw. Goed gedaan, denk ik dan.

Des te akeliger zijn de opzettelijk grievende opmerkingen van wethouder Anjo van de Ven na het bereiken van het compromis. Zij zegt het kunstwerk op een “prominentere” plek te willen plaatsen: “Ik droomde gisteren van een plek op straks de vijftig meter hoge toren bij Ringers”. Waarna ze het vileine karakter van haar opmerking onderstreept met “Even een ondeugende gedachte van de wethouder”. Geintje, gewoon even Joden pesten.

Dat spel met ‘ondeugendheid’ doet me, met alle verschillen, denken aan de quasi onschuldige manier waarop Elon Musk en Steve Bannon recent de wereld schokken met hún geintje: de uitgestoken rechterarm. Moet allemaal kunnen. Bah.

Zie ook Lucebert.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Lekker ondeugend en scrol naar beneden door.

Out of the box

Het ene bericht uit Washington is nog krankzinniger dan het andere. Je zult maar nieuwslezer zijn in deze tijden. Dat is toch een eerbiedwaardig beroep, maar je bent gedwongen om een serie bizarriteiten als serieus nieuws te presenteren. Je ziét ze ermee worstelen. Winfried Baijens, naar aanleiding van Trumps voorstellen tot deportatie van Palestijnen uit Gaza: “Rudy, Waar komt dit plan vandaan?” Zoiets wil je toch het liefst voorzien van een beetje verstandig commentaar voor de mensen thuis. Maar waar moet je beginnen? 

Ook schrijvende journalisten happen naar adem. Zij ontlenen hun waarde voor een groot deel aan hun vermogen tot duiding van nieuws, en het onderbrengen ervan in een groter plaatje. Een set van gedeelde internationale spelregels, en überhaupt regels over basaal politiek fatsoen maakten daar tot nog toe deel van uit. Interpretatie van actuele gebeurtenissen wordt een stuk lastiger als je daar niet meer vanuit kunt gaan. 

Sommigen denken dat het opzettelijke strategie is van Trump om een stortvloed van buitennissige plannen over de wereld uit te storten. Veel mensen verliezen daardoor hun oriëntatiepunten en houvast, en dat vermindert bij voorbaat de mogelijke weerstand die hij kan tegenkomen.

Zie ook Een fatsoenlijke samenleving.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Out of the box en scrol naar beneden door.