Woke en progressief

Het woord ‘progressief’ in ‘Progressief Nederland’ (PRO) kan best goed gekozen zijn. Tot pakweg een jaar geleden stond progressief gelijk aan ‘woke’, dat wil zeggen aan anti-racisme, inclusiviteit, intersectionalisme, genderneutraliteit en pleidooien voor het opheffen van grenzen. Maar woke is op zijn retour. En ‘progressief’ kan zich daar redelijk makkelijk weer van losmaken door terug te keren naar oudere waarden die eerder met progressiviteit verbonden waren. Ik denk aan zaken als een rechtvaardige inkomens- en vermogensverdeling, solidariteit met de zwakkeren en zorg voor het milieu. En dat alles binnen een context van liefst Europese, en anders Nederlandse grenzen.

De afnemende aantrekkingskracht van woke kan ik wel begrijpen. Er zit een vorm van zelfkastijding in om (als voornamelijk witte mensen) voortdurend te reflecteren op de onderdrukking die jij en je bevolkingsgroep veroorzaken in verleden en heden. De absolute zuiverheid die daarmee beoogd wordt is voor de meeste mensen niet haalbaar. Er zit beslist iets aandoenlijks in het streven van woke naar het afleggen van totale verantwoording. Maar het heeft iets naïefs om, zoals Sarah Sluimer het formuleert in een NRC-column, van mensen te vragen om “je taal en gedragingen tot op de millimeter te deconstrueren en te transformeren, zonder ooit echt het gevoel te krijgen dat je op de juiste weg bent”. Dat kúnnen mensen helemaal niet.

Erger dan naïef, echt wrang wordt woke als je bedenkt met hoeveel enthousiasme in vooruitstrevende kringen open grenzen en kosmopolitisme werden verwelkomd. Ze zouden het tijdperk inluiden van universele broederschap en van de wereld een solidair dorp maken. De idealisten hadden niet door dat hun multiculti euforie de op winst beluste kapitalisten een fraaie dekmantel gaf voor het optuigen van hún kosmopolitisme. Bedrijven en techbro’s konden transnationale imperia vestigen die nog nauwelijks ergens belasting betalen, en goede sier maken met utopische formules als de ‘United colors of Benetton’ en het ‘universeel verbindende Internet’. Zo bekeken reflecteerde woke dus eigenlijk een beetje te weinig, of niet op de goede manier.

Hoe dan ook, woke is niet goed meer houdbaar, dat ben ik met Sluimer eens. Maar dat het kind van progressieve waarden met het badwater van woke wordt weggegooid, zoals zij zegt, dat klopt niet. Sluimer wist nog niet van de nieuwe naam van Groenlinks/PvdA toen ze haar column schreef, maar ik vat die op als een aanzet om zorgvuldig na te denken over progressieve waarden die langduriger houdbaar zijn, zoals gelijkheid en milieu. En dan zonder woke te worden.

Zie ook Woke avant la lettre.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Woke en progressief en scrol naar beneden door.

Sorry

Laatst las ik over de vele manieren waarop het woord ‘sorry’ inhoudsloos wordt gebruikt. “Wij Britten zeggen vaak sorry terwijl we het niet menen”, zegt een leraar Engels in Trouw. Of het is een manier om emotionele reacties van een ander te sussen of te voorkomen. “Steeds vaker wordt sorry gebruikt voor het betuigen van spijt over kleine ongemakkelijkheden. Die afzwakking toont zich ook in het toenemende gebruik van versterkende bijwoorden om de intensiteit van sorry in bepaalde situaties juist te benadrukken: I am truly sorry. Of: I am extremely sorry.” En die tendens is niet beperkt tot Britten.

Net voor ik het artikel las had ik in een interview ‘sorry’ opgevoerd als een bij uitstek met betekenis geladen woord, gekoppeld aan denkschaamte. Denkschaamte is de realisatie dat je in je goedbedoelde enthousiasme iemand kwetst. Die ontdekking kan bijvoorbeeld gelden voor een ouder die soms te nadrukkelijk denkt te weten wat goed is voor zijn kind, of de manager die zich enthousiast opdringt aan haar medewerkers. “Als die denkschaamte optreedt, ontdek je in een split second dat je over de grens van een ander bent heengegaan: ‘Sorry’. Die verontschuldiging maakt nieuw contact mogelijk.”

Vernieuwing van het contact, door het simpele woordje sorry. Dat is nogal wat, en niet bepaald betekenisloos. Je kunt concluderen dat er twee soorten sorry’s zijn. Het Trouw-artikel maakt duidelijk dat een miniem verschil in de formulering al het verschil kan maken tussen betekenisloosheid en betekenisvolheid: “De zin ‘Sorry, als je je gekwetst voelt’ betekent iets heel anders dan: ‘Sorry dat ik je heb gekwetst’.” Als dat zo is wordt het zaak om de twee soorten goed van elkaar te onderscheiden. 

Dat is nog niet zo eenvoudig. Wat is vereist voor de betekenisvolle variant? Het moet, voor degene die zich excuseert, duidelijk zijn dat hij met zijn gedrag of uitspraak de ander pijn heeft gedaan. Daarvoor moet verdriet of boosheid of gekwetstheid bij de ander zichtbaar zijn. Want anders krijg je het signaal van grensoverschrijding niet terug die het serieus maakt. Lastig genoeg moet de grensoverschrijding dus al plaatsgevonden hebben wil het uitspreken van ‘sorry’ inhoudsvol zijn, maar dan heb je ook wat. Als het alleen maar gebruikt wordt om ongemak te voorkomen wordt het snel betekenisloos.

Zie ook Verbinding, dat lijkt iedereen te willen.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Sorry en scrol naar beneden door.

Streven naar perfectie is menselijk, maar tekortschieten is nog menselijker

Zelf heb ik die ervaring nog niet, maar andere mensen zeggen: muziek door AI gecomponeerd heeft het nét niet. Nogmaals, ik heb het niet ervaren, maar als dat zo zou zijn dan staan we mentaal toch voor een grote omkering van waarden.

Je kunt zeggen dat, tot recent, het bereiken van perfectie het richtsnoer was/is waarop we ons oriënteren bij veel van onze activiteiten. In de meeste gevallen weten we heel goed dat perfectie onhaalbaar is, maar het diende voor het stellen van normen en meetcriteria. Toegepast op het gebied van de muziek: zowel de beoordeling van composities als uitvoeringen van muziek werden langs de lat van het volmaakte gelegd. Weliswaar konden luisteraars naar muziekopnames zich ergeren aan supergladde uitvoeringen waarin alle oneffenheden door opnametechnieken zijn weggeretoucheerd. Maar dat liet het streven naar perfectie als richtsnoer ongedeerd. Niemand is perfect, en toch probeert iedereen zijn tekortkomingen te verhelpen. En die wens is goed te begrijpen, die hangt samen met ons verlangen naar beheersing van onze omgeving en het uitschakelen van verrassingen en andersheid. 

AI lijkt het nu voor elkaar te krijgen om dat (zeer menselijke) streven naar perfectie honderdtachtig graden te draaien en om te zetten in een waardering van oneffenheden, foutjes en ruis. We streven naar perfect en rimpelloos, maar als het eenmaal zover is vinden we het kennelijk saai. Zo kan er een trend ontstaan die voorkeur heeft voor ouderwetse langspeelplaten, eventueel met kras erop. Of voor opnames waar ruis te horen is, of onzuiverheden, of het nadrukkelijk aanslaan van toetsen.

Overigens is die trend van het toelaten van oneffenheden decennia ouder dan de opkomst van AI. Die was al zichtbaar in de mode van nieuwe spijkerbroeken met gaten en slijtageplekken sinds de jaren negentig. En in postmodernistische filosofische uitspraken uit die jaren, bijvoorbeeld van Françoise Dastur. Zij stelt dat gebrekkigheid ons in contact brengt met de grenzen van ons bestaan en juist daar wordt het leven kostbaar. Ik vroeg me destijds weleens af of het laten vieren van de beheersing, bijvoorbeeld van nette kleren of sluitende gedachten, een luxe-verschijnsel was. Ik associeerde dat met onze door welvaart en technologie geschraagde verzorgingsstaat, we zouden zo verwend zijn dat we ons voor de afleiding wat rafelranden konden permitteren. 

Maar wat AI nu teweegbrengt gaat veel verder dan dat. AI lijkt, door zijn belofte van alwetendheid en alomvattendheid, de trend van weerzin tegen perfectie en verlangen naar het onvolmaakte een veel grotere, bijna existentiële reikwijdte te geven. Die weerzin heeft niets meer met verwendheid of luxe te maken, die raakt aan iets diep menselijks dat zich verzet tegen de totale controle. In de woorden van de filosoof Judith Butler: “Laten we eerlijk zijn, we worden door elkaar ontregeld. En als dat niet zo is, missen we iets”. 

Zij doelt daarbij op meer dan wat afleiding van de verveling. Streven naar perfectie is menselijk, maar tekortschieten is nog menselijker en socialer. Met dat principe is AI onbekend.

Zie ook Het goede, het ware en het schone en Het totalitarisme is onder ons.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Streven naar perfectie is menselijk, maar tekortschieten is nog menselijker en scrol naar beneden door.

Tussen de grootmachten

Nog geen twee weken geleden wachtten politici, pers en wij allen angstig af wat Trump zou gaan doen met Groenland. Hij zou het gebied koste wat het kost annexeren. Hij dreigde met militair ingrijpen en hogere importtarieven voor de landen die Denemarken bijvielen. Buitenlandanalist Rob de Wijk schreef toen een opbeurende column over de potentie van Europa. “Ik hoor voortdurend de mantra dat ‘we niet zonder Amerika kunnen’. Onzin. Het is een kwestie van willen. De Amerikaanse troepen zijn eenvoudig door Europese te vervangen. Franse en Britse kernwapens kunnen de nucleaire taak van de Amerikanen overnemen. Met behulp van het Oekraïense Delta-systeem gekoppeld aan Europese satellietsystemen kunnen we ook zelf grote militaire operaties uitvoeren. Geavanceerde langeafstandswapens kunnen we inmiddels samen met Oekraïne ontwikkelen. Het EU-programma ReArm Europe komt op stoom. Over een paar jaar zijn de belangrijkste gaten in de Europese defensie gedicht.”

Afgelopen vrijdag, na voelbare, al dan niet terechte, collectieve opluchting dat de zaak niet uit de hand gelopen is, schrijft hij een inktzwart commentaar. Onder de titel “De situatie in Europa is veel ernstiger dan velen denken” vraagt hij zich af of we in Europa ooit voorbij het stadium komen dat we denken te leven in een wereld die we wensen, in plaats van een wereld zoals die is. Trump liet Oekraïne aan zijn lot over en koos partij voor Rusland. Oekraïne interesseert hem geen zier. Dat geldt ook voor de verdediging van de bondgenoten tegen een steeds agressiever wordend Rusland.”

Het optreden van De Wijk heeft wel iets weg van de stijl van een Bijbelse profeet: als het publiek in zak en as zit gaat hij troostend rond, als mensen te luchtig doen over een gevaarlijke situatie heft hij waarschuwende woorden aan. Aan het begin van de zesde eeuw voor de gangbare jaartelling zat - zoals wel vaker - het kleine koninkrijk Juda en zijn hoofdstad Jeruzalem klem tussen de grootmachten Egypte en Babylonië. Concreet ging er voor Jeruzalem grote dreiging uit van de koning van Babylonië, Nebukadnezer. De profeten Ezechiël en Jeremia beschouwen het als hun taak om de mensen daarvoor te waarschuwen, regelmatig in scherpe bewoordingen. Maar als Jeruzalem eenmaal is ingenomen en de Tempel is verwoest wanhoopt de bevolking. De profeten slaan dan een andere, troostende en bemoedigende toon aan. 

Een dergelijke rolverwisseling zie ik De Wijk ook regelmatig uitvoeren. Hij vervalt in zijn waarschuwende modus niet gauw in de vermanende toon van de profeten (“Het komt door jullie zonden!”), maar streng is hij wel als hij de vraag stelt of de Europese leiders weifelachtig zullen blijven hangen in de voorbije wereld. Gelukkig houdt hij God erbuiten.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Tussen de grootmachten en scrol naar beneden door.

Gebruikersongemak

We kunnen er niet meer omheen: vanwege onze afhankelijkheid van Amerikaanse techbedrijven en militaire macht zijn wij in Europa chantabel. En chanteren zullen ze ons, Trump en zijn regering, zoveel is zeker. Ik ben daarom mijn eigen kleine verzet gaan organiseren. Met de hulp van een buurman heb ik Europese software als LibreOffice en Thunderbird geïnstalleerd zodat ik op termijn Microsoft Office niet meer nodig heb. De volgende stap moet zijn dat ik me aansluit bij een Europese clouddienst, en ik moet natuurlijk nog een keer van Windows af zien te komen.

Het is waar, LibreOffice is niet zo gelikt en verslavend gebruiksvriendelijk als MS Office. In de Duitse deelstaat Sleeswijk Holstein is de overheid in zijn geheel overgegaan naar Europese software, en menige ambtenaar daar zal zijn Word en Excel wel eens missen. Maar dat weegt niet op tegen het strategische belang van een dergelijke overstap. En ik merk zelf dat ik, eventueel met behulp van vragen aan de Europese AI Le Chat Mistral, alles wat ik gewend was te kunnen doen, nu op LibreOffice ook voor elkaar krijg.

Ik vind het wel wat hebben dat ik als burger met relatief simpele keuzes zelf iets kan doen aan wat in feite een gigantisch probleem aan het worden is. Voor bedrijven en overheden zijn die keuzes misschien lastiger. Want de Amerikanen dreigen met strafmaatregelen zoals heffingen en opschorting van de dienstverlening als zij overgaan op Europese software of zich door Europa laten reguleren. Voor mij als burger, voor ons als burgers, staat er minder op het spel. Ik hoop daarom dat de keuze voor Europese waar een brede beweging wordt. Zeg maar: een Europese verzetsbeweging, geweldloos van aard, en gedragen door oplettende Europese burgers die wat gebruikersongemak voor lief nemen.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Gebruikersongemak en scrol naar beneden door.

Interessant of niet

“Alle gelukkige gezinnen zijn gelijk, maar elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen manier”. Met die iconische zin opent Leo Tolstoj zijn roman Anna Karenina. Die zin suggereert dat ongelukkige gezinnen interessant zijn voor een schrijver omdat de reden van het ongeluk per gezin uniek is. De oorzaak kan bijvoorbeeld liggen in communicatieproblemen, financiële zorgen, verslavingsproblematiek enz. Daar valt meer over te vertellen dan over gelukkige gezinnen die gemiddeld genomen dezelfde kenmerken met elkaar delen, namelijk van harmonie, communicatie, steun. 

Voor mij geldt al een tijdje een omgekeerde slagzin: al het gekuip en gekonkel in de (geo)politiek lijkt op elkaar, maar constructieve gebeurtenissen zijn constructief op hun eigen manier. Die omkering leid ik af uit het feit dat ik steeds minder geïnteresseerd ben in artikelen over list en bedrog en brute macht; ik lees ze gewoon niet meer. Het is alleen maar meer van hetzelfde, of het nu over Poetin, Trump, Orban of Netanjahoe gaat. Terwijl ik wel nieuwsgierig ben naar de precieze voortgang en details van opbouwende gebeurtenissen zoals de inrichting van een eigen Europese big tech of de politieke prestatie van een algeheel vuurwerkverbod. Die wil ik volgen in hun uniciteit: hoe komen ze tot stand, wie werken daaraan, wat zijn de valkuilen.

Het betekent wel dat ik de krant wat eerder uit heb dan vroeger.

Wil je commentaar geven of zien: klik op Interessant of niet en scrol naar beneden door.

We kunnen niet meer terug

“Ik ga leven”, zegt Lale Gül. “Ik draag geen hoofddoek meer en kleed me zoals ik wil”, zegt de Iraanse Rahil Fallahfar. En Alain Verheij schrijft over een biseksuele vrouw op een streng reformatorische mbo-opleiding: “Op geen moment zou ze accepteren dat haar eigen identiteit en bestaansrecht ter discussie werden gesteld”.

Over het algemeen kunnen dit soort uitspraken in Nederland op instemming rekenen. We koesteren het recht op een eigen identiteit als een kostbare verworvenheid, en niet alleen voor het individuele belang dat we erbij hebben, het werkt ook sociaal gunstig uit. In de woorden van Verheij: “Dit waarborgde een vorm van gelijkwaardigheid die alle ontmoetingen potentieel wederzijds verrijkend maakte”. Het gevaar dat mogelijk uitgaat van AI wordt dan ook regelmatig uitgedrukt in termen van verlies van identiteit. Met de gelijkvormige collectieve Chinese ‘wij’- samenleving als schrikbeeld.

Maar hoe zit het dan met de even frequente omhelzingen van holistische perspectieven? In dezelfde krant, op dezelfde pagina als waar bovenstaande citaten vandaan komen tref ik groot uitgelicht citaten aan als: “Identiteit staat niet op zichzelf”. Dat is volgens de Kameroense filosoof Achille Mbembe wat Afrikaanse filosofieën ons leren, en wat bijvoorbeeld de Ubuntu filosofie op dit moment populair maakt. Zij benadrukken het wij-gevoel van het gemeenschapsdenken.

Voor zover die filosofieën verwijzen naar het gegeven dat ieder mens voor zijn vroege overleving en opvoeding afhankelijk is van anderen, stem ik daar wel mee in. Geen mens kan groot worden zonder een netwerk van zorgende en communicerende medemensen. It takes a village to raise a child, daarzonder kunnen hechting en een gezonde psychische ontwikkeling niet plaatsvinden.

Maar voor zover de holistische gemeenschapsfilosofieën voorschrijven dat je niet mag breken met bepaalde normen van je samenleving van herkomst, ligt mijn sympathie toch duidelijk aan de kant van de Lale Güls en Rahil Fallahfars. Hoe eenzaam hun individuele identiteitsbepaling en positiekeuze ook mag zijn, ik snap de waardering daarvoor beter dan de keuze voor onvoorwaardelijke eerbiediging van de collectiviteit waar je uit voortkomt.

In die sympathie ben ik ongetwijfeld beïnvloed door vier eeuwen van Europese cultuur en verlichting. Daarin wordt de keuzevrijheid van het individu tegenover knechtende religieuze en politieke systemen tot centrale waarde gemaakt. Daar kan ik niet achter terug. Dat dit eenzaamheid en sociale versnippering tot gevolg heeft is inderdaad een treurig feit. Maar wat mij betreft is dat eerder een aansporing tot het intensiveren van waarachtig contact dat de eigenheid van mensen respecteert, dan tot het opgeven van persoonlijke identiteit.

Wil je commentaar geven of zien: klik op We kunnen niet meer terug en scrol naar beneden door.